Lidhja shkakësore në veprat penale të kryera me mosveprim

Fjalë kyçe: mosveprim; lidhje shkakësore; detyrim për të vepruar; mundësi parandalimi; pakujdesi; përgjegjësi profesionale; provim.

1. Mosveprimi si bazë e përgjegjësisë penale individuale

Pyetja më e vështirë për mosveprimin penal nuk është pse personi nuk veproi, por pse dëmi që pasoi mund t'i atribuohet si diçka e shkaktuar prej tij. Një kufi ndan dënimin moral të pasivitetit nga përgjegjësia penale për vdekje, dëmtim trupor ose dëm pasuror. Ai nuk mund të kalohet vetëm duke konstatuar se ndërhyrja në kohë do të ishte e dëshirueshme. Duhet të provohen detyrimi konkret për të vepruar, mundësia reale për ta përmbushur, lidhja shkakësore dhe forma e kërkuar e fajësisë.

Kodi Penal e njeh mosveprimin si formë sjelljeje, por nuk përmban formulë të përgjithshme që shndërron çdo detyrim të papërmbushur në shkaktim të çdo dëmi të mëvonshëm. Zbatimi i neneve 9, paragrafi 1, dhe 11 dhe i veprës përkatëse në Pjesën e Posaçme kërkon shqyrtim më vete të çdo kushti. Parimi i përgjegjësisë individuale sipas nenit 35 është veçanërisht i rëndësishëm: anëtarësia në ekip mjekësor, ndërmarrje ose organ administrativ nuk zëvendëson provën e sjelljes së individit. ^[1]

Teza kryesore e studimit është se shkakësia nga mosveprimi duhet të shqyrtohet në tri nivele të dallueshme: mundësia faktike e parandalimit të pasojës konkrete; nëse parandalimi ishte brenda detyrimit ligjor të personit; dhe mospërmbushja me faj e atij detyrimi. Përzierja e këtyre niveleve rrezikon ta shndërrojë dështimin organizativ në përgjegjësi penale pa faj.

2. Mosveprimi juridikisht i rëndësishëm dhe shkaktimi i pasojës

Veprat që ndëshkojnë mospërmbushjen e një detyrimi konkret duhet të dallohen nga veprat me pasojë të kryera me mosveprim. Për të parat, ligji mund të mos kërkojë dëm shtesë. Për të dytat, pasoja është element i veprës dhe akuza duhet të provojë lidhjen me mosveprimin konkret. Mosdhënia e ndihmës dhe shkaktimi i vdekjes me shkeljen e një detyrimi të posaçëm kujdesi nuk janë kualifikime juridike të këmbyeshme. ^[1]

Një person mund të ketë shkelur një rregull profesional pa shkaktuar me atë shkelje vdekjen e viktimës. Është e mundur edhe e kundërta: mosveprimi mund të ketë rëndësi shkakësore, ndërsa të mungojë prova e fajësisë së kërkuar. Pra, përfundimi «pati shkelje dhe ndodhi vdekje» është konstatim fillestar faktik, jo silogjizëm penal i përfunduar.

Në një vepër me pasojë duhet të konkretizohet edhe vetë pasoja. Nuk mjafton të diskutohet nëse viktima do të vdiste përfundimisht nga sëmundja bazë. Rëndësi ka nëse vdekja konkrete, në kohën dhe me mekanizmin e provuar, mund të parandalohej. Cenueshmëria e mëparshme nuk e privon jetën dhe shëndetin nga mbrojtja penale.

3. Burimi dhe fusha e detyrimit për të vepruar

Analiza penale fillon me pyetjen se kush duhej të kryente një veprim konkret, mbi çfarë baze ligjore dhe gjatë cilës periudhë. Burimi mund të jetë një dispozitë ligjore, funksion profesional i rregulluar ligjërisht ose detyrë konkrete brenda një marrëdhënieje të njohur nga ligji. Kontrata ose përshkrimi i punës mund ta specifikojë detyrimin, por nuk mund të krijojë vetë një vepër të re penale. Kur vepra përfshin kërkesa nga rregulla të tjera, duhet të identifikohet rregulli i zbatueshëm, jo të bëhet referim abstrakt te «praktika e mirë». ^[1]

Koncepti «garant» është i dobishëm si përshkrim teorik i personit të ngarkuar me mbrojtjen e një interesi juridik konkret ose me kontrollin e një burimi rreziku. Megjithatë, nuk është bazë ligjore e pavarur për dënim. Duhet të shpjegohet pse pikërisht ai person e kishte detyrimin, çfarë mjetesh kishte dhe nëse rreziku ishte brenda fushës materiale të funksionit të ngarkuar.

Krijimi i mëparshëm i rrezikut mund të jetë gjithashtu i rëndësishëm për detyrimet e mëvonshme. Ai nuk sjell përgjegjësi të pakufizuar për çdo zhvillim të mëvonshëm të pafavorshëm. Duhet të provohen baza ligjore e ndërhyrjes së kërkuar, lidhja me rrezikun konkret të krijuar dhe mundësia faktike për ta kontrolluar. Qasja e kundërt do ta shndërronte historinë shkakësore të mëparshme në prezumim fajësie.

Kur ndërrohen turnet ose dorëzohet puna, është veçanërisht e rëndësishme të dallohen detyrimet për veprim personal, njoftim dhe organizim të veprimit nga një person tjetër kompetent. Transmetimi i informacionit nuk përmbush automatikisht një detyrim ekzistues për ndërhyrje të menjëhershme. Nga ana tjetër, mungesa e kompetencës drejtuese nuk mund të shpërfillet kur akuza ia atribuon një punonjësi të zakonshëm dështimin organizativ.

4. Mundësia reale dhe intervali kohor për ndërhyrje

Veprimi i kërkuar duhet të ketë qenë praktikisht i mundur. Rëndësi kanë burimet në dispozicion, koha e reagimit, kualifikimet, aksesi në objektin përkatës dhe mundësia për të marrë ndihmë. Kërkesa nuk kufizohet te aftësia fizike: një person pa kompetencën e nevojshme mund të jetë i detyruar të japë alarm, por jo i autorizuar të kryejë në mënyrë të pavarur një veprimtari të specializuar.

Vlerësimi duhet të vendoset në kohën kur kërkohej ndërhyrja. Njohja pas ngjarjes e dëmit të ndodhur nuk provon se personi e kishte të njëjtin informacion paraprakisht. Mundësia objektive e parandalimit lidhet me gjendjen e procesit; fajësia lidhet me atë që personi dinte ose ishte i detyruar dhe i aftë të zbulonte atëherë. Pyetjet janë të lidhura, por jo të njëjta.

Nëse pasoja ishte tashmë e pakthyeshme para lindjes së detyrimit, mospërmbushja e mëvonshme nuk mund ta ketë shkaktuar. Ajo mund të përbëjë një vepër tjetër ose shkelje disiplinore, por rëndësia e sjelljes së fajshme nuk mund të rikrijojë lidhje shkakësore me një pasojë tashmë të pakthyeshme.

5. Vlerësimi kundërfaktik dhe kufijtë e tij

Për veprimin, pyetja e zakonshme është si e ndryshoi sjellja realitetin. Për mosveprimin duhet të rindërtohet çfarë do të ndodhte nëse veprimi i kërkuar do të kryhej në kohë. Ky shqyrtim kushtor nuk është hipotezë arbitrare: duhet të mbështetet në fakte të provuara dhe njohuri të specializuara të besueshme. Shtesa hipotetike nuk është sjellja ideale e një profesionisti që di gjithçka, por veprimi konkret i ligjshëm që kërkohej dhe ishte i mundur.

Në praktikë duhen bërë tri pyetje radhazi. Cili veprim i saktë u la pa kryer? Cili ishte momenti më i vonë kur mund të ndikonte procesin? Çfarë efekti do të kishte mbi pasojën konkrete në kushtet faktike të provuara? Përgjigjja «ndërhyrja ndoshta do të ndihmonte» lë të papërcaktuar mekanizmin dhe shkallën e mundësisë së parandalimit.

Procedimi penal nuk lejon dënim mbi supozime. Neni 303 i Kodit të Procedurës Penale kërkon provimin e akuzës përtej dyshimit, ndërsa neni 103 nuk e detyron të pandehurin të provojë pafajësinë. Prandaj, vetëm një ulje statistikore e rrezikut nuk mund të zëvendësojë provën se mosveprimi konkret shkaktoi pasojën që është element i veprës. ^[2]

Kjo nuk kërkon siguri matematikore, e paarritshme në shkencën empirike. Dallimi është ndërmjet një përfundimi të arsyetuar nga tërësia e provave dhe pasigurisë shkakësore të pazgjidhur. Teoria e rritjes së rrezikut mund ta udhëheqë shqyrtimin, por nuk duhet të funksionojë si prezumim i pavarur shkakësie. Po ashtu, humbja e një mundësie për rezultat më të mirë nuk është automatikisht e barasvlershme me shkaktimin e vdekjes sipas Kodit Penal.

6. Mosveprime të shumëfishta dhe ndërhyrje e palëve të treta

Kur disa persona veprojnë ose nuk veprojnë njëri pas tjetrit, analiza shkakësore duhet të mbetet individuale. Një gabim profesional i mëvonshëm nuk e këput domosdoshmërisht lidhjen ndërmjet mosveprimit të mëparshëm dhe dëmit. Nëse shkelja fillestare vuri procesin në lëvizje dhe shkelja pasuese e përkeqësoi, disa sjellje mund të kenë rëndësi shkakësore.

Ilustrim është vendimi nr. 63 i 30 korrikut 2020 në çështjen penale nr. 175/2020 të Gjykatës së Lartë të Kasacionit, Kolegji i Dytë Penal. Gjykata shqyrtoi mosveprime të njëpasnjëshme në kujdesin obstetrik dhe gjinekologjik dhe nuk pranoi se sjellja e mëvonshme e një mjeku tjetër ose transferimi në një institucion tjetër mjekësor e këpuste domosdoshmërisht lidhjen shkakësore fillestare. Njëkohësisht, dalloi shkeljet e lidhura me pasojën nga shkelje të tjera të pretenduara që nuk justifikonin përgjegjësi për atë pasojë. ^[3]

Kjo qasje nuk krijon fajësi kolektive të ekipit. Kur disa persona shkaktojnë dëm nga pakujdesia, përgjegjësia e secilit duhet të shqyrtohet më vete; bashkëpunimi sipas nenit 20 të Kodit Penal presupozon një vepër me dashje. Nuk mjafton që të gjithë punonin në të njëjtën organizatë ose mund të kishin kontribuar kolektivisht në një rezultat më të mirë. ^[1]

As sjellja e viktimës nuk është shkak universal për përjashtimin e lidhjes shkakësore. Duhet të provohet nëse krijoi një proces të pavarur, nëse ishte element i parashikueshëm i rrezikut fillestar dhe nëse detyrimi i personit përfshinte mbrojtjen nga pikërisht ai reagim. Kontributi i fajshëm sipas së drejtës civile nuk mund të bartet mekanikisht si ulje në përqindje e përgjegjësisë penale.

7. Prova e ekspertit dhe kufijtë e njohurive të specializuara

Eksperti shqyrton mekanizmin teknik, mjekësor ose tjetër të specializuar. Gjykata vendos nëse plotësohen elementet e veprës penale. Pyetjet «a është fajtor i pandehuri?» ose «a është kryer vepër penale?» nuk mund t'i delegohen ekspertit. Opinioni duhet të shqyrtohet dhe vlerësohet bashkë me provat e tjera. ^[2]

Një detyrë ekspertimi e formuluar si duhet duhet të trajtojë mekanizma alternativë të dëmit, kohën kur pasoja u bë e pakthyeshme, efektin e veprimit konkret të lënë pa kryer dhe të dhënat që dallojnë probabilitetin nga mekanizmi shkakësor i provuar. Kur ekspertët nuk bien dakord, duhen sqaruar premisat faktike të mospajtimit, jo të parapëlqehet thjesht opinioni me më shumë nënshkrime.

Dokumentacioni i munguar mund ta vështirësojë provimin, por nuk justifikon përmbysjen e barrës së provës. Regjistri i paplotë, vëzhgimi i munguar ose procesverbali i pahartuar duhen vlerësuar në lidhje me akuzën. Këto mangësi nuk provojnë automatikisht as mekanizmin konkret fiziologjik dhe as dashjen.

8. Shembull hipotetik dhe rendi i vlerësimit juridik

Ky është shembull analitik, jo përshkrim i një çështjeje të vërtetë. Një punonjës në detyrë duhet të aktivizojë ndalimin emergjent pas një sinjali konkret. Ai nuk e bën dhe ndodh dëmtim i rëndë. Konstatimi i sinjalit, mosveprimit dhe dëmtimit nuk mjafton për përgjegjësi. Kërkohen prova nëse sistemi funksiononte, nëse ndalimi në kohë mund ta parandalonte dëmtimin konkret dhe nëse punonjësi mund ta njihte sinjalin.

Nëse mbrojtja automatike ishte dëmtuar në mënyrë të pakthyeshme para turnit dhe ndalimi manual nuk mund ta ndikonte rezultatin, vetëm shkelja e udhëzimit nuk provon shkakësi përmes atij mosveprimi. Por, nëse ndalimi manual funksiononte dhe aktivizimi në kohë do ta ndërpriste procesin e rrezikshëm, mbeten për t'u vlerësuar dijenia, standardi i kërkuar i kujdesit dhe forma konkrete e fajësisë.

Kur ka prova se punonjësi nuk ishte trajnuar, aftësitë dhe detyrimet e tij duhet të dallohen nga një shkelje e mundshme e detyrimeve të drejtuesit. Faji organizativ i drejtuesit nuk e përthith përgjegjësinë individuale të punonjësit; as punonjësi nuk mund të përdoret si zëvendësues për dështime drejtuese që nuk janë hetuar.

9. Përfundim

Shkakësia nga mosveprimi nuk është supozim penal i nxjerrë nga një detyrim i papërmbushur. Është element i pavarur që kërkon provën se një veprim i identifikuar konkretisht, i kërkuar dhe i mundur do ta parandalonte pasojën konkrete. Detyrimi ligjor përcakton fushën e përgjegjësisë, ndërsa fajësia përcakton nëse shkakësia e provuar është e ndëshkueshme.

Në praktikë duhen shmangur dy gabime simetrike: dënimi për çdo dëm pas mosveprimit profesional dhe përjashtimi i shkakësisë sa herë kanë vepruar edhe faktorë të tjerë. Përfundimi i ligjshëm qëndron në lidhjen individuale ndërmjet detyrimit, kohës së ndërhyrjes, mekanizmit faktik dhe qëndrimit me faj ndaj pasojës.

Artikulli është trajtim i përgjithshëm i teorisë dhe praktikës juridike. Një çështje konkrete kërkon shqyrtimin e ligjit të zbatueshëm në kohën përkatëse dhe nenit 2 të Kodit Penal. Shembujt hipotetikë shërbejnë vetëm për analizë juridike dhe nuk përshkruajnë çështje të vërteta.